درد و دغدغه : 9 . مسئوليت اجتماعى مهمترين و انسانى ترين مسئوليتها مسئوليت اجتماعى است ، زيرا در هر مسئوليت علاقه و درد شرط است و ديگر دغدغه . در مورد مسئوليت خود و همچنين مسئوليت خانواده ، يك علاقهء طبيعى هست و دغدغه از نوع نگرانى براى سرنوشت خود و شخص مورد علاقهء طبيعى خود هست . اما در مسئوليت اجتماعى است كه هر فردى شايستگى انسانى آن را ندارد ، زيرا اولًا [ بايد ] درد انسانهاى ديگر را داشته باشد و در درد آنها با آنها شريك باشد ، يعنى ديگرى گرسنگى بكشد و او رنج گرسنگى او را و همچنين . . . دغدغه ، ركن مسئوليت است : و ثانياً يك نوع دغدغهء وجدانى و احساس تقصير و گناه در خود نسبت به سرنوشت اجتماع [ داشته باشد . ] اينجاست كه معلوم مىشود دغدغهء حقيقى كه ركن مسئوليت است ، در اين مورد پيدا مىشود و دغدغهء انسان نسبت به خود و خانوادهء خود نيز بايد از اين نوع باشد نه ناشى از علاقهء به خود و علاقهء مثلًا پدرى و مادرى به فرزند . در مورد شركت در وظايف اجتماعى سه مكتب است : الف . مكتب محبت و نه درگيرى : بايد از طريق محبت خدمت كرد ، همه را دوست داشته باشيد حتى قيصر را ، كار قيصر را به قيصر و كار خدا را به خدا واگذار كنيد . ( روش مسيحيت ) ب . درگيرى طبقاتى و اينكه مبارزه و نه محبت ، و اينكه محبت دامى است براى در زنجير نگه داشتن محرومان ( ماركسيسم ) . بديهى است كه چنين درگيرى طبعاً سبعانه خواهد بود . معناى اين مطلب اين است كه اساساً زندگى مبارزه است و نه چيز ديگر ( 1 ) ج . مسئوليت كه مستلزم درگيرى است به خاطر محبت . اما محبت زيرا بايد رحمة للعالمين بود و به هر گنهكارى به چشم يك بيمار نگاه كرد . امر به معروف اسلام ، جهاد اسلام ، وعظ و اندرز و تذكرات

--> ( 1 ) رجوع شود به ورقه هاى يادداشت مسئوليت اجتماعى ، نمرهء 9 ، بند الف .